Mae hanes Y Tabernacl yn cychwyn gyda Hugh Owen (1639-1700) o Fronclydwr, Llanegryn - “Apostol Meirion” - fel ei gelwid gan yr Annibynwyr. Byddai’n dod i Ddolgellau bob rhyw dri mis at gwmni bach oedd yn ymgynnull yn “Ty Cyfarfod” - annedd-dy yn ardal Y Domen Fawr o’r dref.  Aeth can mlynedd heibio wedi marwolaeth Hugh Owen cyn i Hugh Pugh, gwr ifanc o bentref  Y Brithdir, ddechrau pregethu mewn anedd-dy o’r new Pen-y-garnedd ym mhentref  Llanelltud yn 1802 ac yna mewn ty ym Mhen-bryn-glas, Dolgellau yn 1803. Yn 1804 sefydlwyd eglwys gynulleidfaol yn y dref ac yn 1808 prynwyd hen addoldy y Methodistiaid Calfinaidd - oedd gyferbyn a Ty Cyfarfod.  Yno y bu cartef yr eglwys tan 1868 pan agorwyd addoldy newydd Y Tabernacl yn nes i ganol y dref.

   

Gweinidogion yr eglwys o’r cychwyn:                   

Hugh Pugh	1804 - 1809
Cadwaladr Jones	1811 - 1858
Thomas Davies	1858 - 1862
Evan A. Jones	1869 - 1872
David Griffith	1873 - 1889
W. Pari Huws	1895 - 1927
D. D. Jones	1930 - 1953
O. M. Lloyd	1955 - 1978
Hywel Wyn Richards	1979 -

Eglwys Gymraeg a Chymreig ei naws fu Y Tabernacl erioed, yn gweld cadw a defnyddio yr iaith Gymraeg fel rhan ganolog o’i chyfrifoldeb a’i chenhadaeth yn y gymuned.

Bu hefyd yn eglwys â chonsyrn “cymdeithasol” ar hyd ei hanes ac yn barod ei chefnogaeth i elusennau a mudiadau dyngarol yn y cylch a thu hwnt.  Mae aelodau’r eglwys yn amlwg ym mywyd   y gymuned fel Cynghorwyr tref a sir, ac yn weithgar gyda mudiadau ac achosion gwahanol. 

 

Nifer Aelodau  210          Plant/ Ieuenctid  53